*जागतिक भूल दिन विशेष : भूल देण्यापूर्वी आणि नंतर रुग्णांनी कोणती काळजी घ्यावी?
शस्त्रक्रिया म्हटली की रुग्ण आणि नातेवाइकांच्या मनात अनेक प्रश्न निर्माण होतात. भूल दिल्यानंतर शुद्धी येईल का? शस्त्रक्रियेदरम्यान वेदना होतील का? उपाशी का राहावे लागते? भूल दिल्यानंतर काही त्रास होईल का? अशा प्रश्नांमुळे अनेकदा अनावश्यक भीती निर्माण होते. मात्र आधुनिक भूलशास्त्र, अत्याधुनिक उपकरणे आणि प्रशिक्षित भूलतज्ज्ञांमुळे आज शस्त्रक्रिया अधिक सुरक्षित आणि वेदनारहित झाल्या आहेत.
दरवर्षी १६ ऑक्टोबर रोजी जागतिक भूल दिन साजरा केला जातो. १८४६ साली याच दिवशी ईथरच्या साहाय्याने भूल देऊन शस्त्रक्रियेचे ऐतिहासिक सार्वजनिक प्रात्यक्षिक करण्यात आले. तेव्हापासून भूलशास्त्राने वैद्यकीय क्षेत्रात मोठी प्रगती केली आहे.
**भूलतज्ज्ञांची भूमिका केवळ भूल देण्यापुरती मर्यादित नाही.** शस्त्रक्रियेपूर्वी रुग्णाची तपासणी, योग्य भूलपद्धतीची निवड, शस्त्रक्रियेदरम्यान हृदयाचे ठोके, रक्तदाब, श्वसन व प्राणवायूचे प्रमाण यावर सतत लक्ष ठेवणे आणि शस्त्रक्रियेनंतर रुग्ण पूर्णपणे स्थिर होईपर्यंत देखरेख करणे ही त्यांची महत्त्वाची जबाबदारी असते.
### शस्त्रक्रियेपूर्वी उपाशी का राहावे?
भूल दिल्यानंतर पोटातील अन्न किंवा द्रवपदार्थ श्वसनमार्गात जाण्याचा धोका असतो. त्यामुळे फुफ्फुसांना गंभीर इजा होऊ शकते. हा धोका कमी करण्यासाठी नियोजित शस्त्रक्रियेपूर्वी उपवासाचे नियम पाळणे आवश्यक आहे.
सामान्यतः पाणी व स्वच्छ द्रवपदार्थांसाठी २ तास, आईच्या दुधासाठी ४ तास, हलक्या आहारासाठी ६ तास आणि तेलकट किंवा जड आहारासाठी किमान ८ तास उपवास सुचविला जातो. मात्र रुग्णाचे वय, आजार आणि शस्त्रक्रियेच्या स्वरूपानुसार हे नियम बदलू शकतात. त्यामुळे भूलतज्ज्ञांच्या सूचनांना प्राधान्य द्यावे.
### भूल देण्यापूर्वी कोणती माहिती द्यावी?
मधुमेह, उच्च रक्तदाब, हृदयविकार, दमा, थायरॉईड, मूत्रपिंडाचे आजार, औषधांची अॅलर्जी किंवा पूर्वी भूल दिल्यानंतर झालेला त्रास याची माहिती डॉक्टरांना द्यावी. रक्त पातळ करणारी औषधे, मधुमेहाची औषधे आणि वजन कमी करण्यासाठी घेतली जाणारी औषधे यांचीही माहिती महत्त्वाची असते. डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय कोणतेही औषध बंद करू नये.
### भूल दिल्यानंतर शुद्धी कधी येते?
भूल देण्याची पद्धत, शस्त्रक्रियेचा कालावधी, वापरलेली औषधे आणि रुग्णाची प्रकृती यानुसार शुद्धी येण्याचा कालावधी बदलतो. आधुनिक औषधांमुळे बहुतांश रुग्ण शस्त्रक्रियेनंतर लवकर शुद्धीवर येतात. काही रुग्णांना मळमळ, उलटी, घशात दुखणे किंवा थोडी गुंगी जाणवू शकते. यावर प्रभावी उपचार उपलब्ध आहेत.
### भूल सुरक्षित असते का?
आधुनिक भूलपद्धती सामान्यतः सुरक्षित आहेत. मात्र कोणत्याही वैद्यकीय प्रक्रियेप्रमाणे काही धोके संभवतात. योग्य पूर्वतपासणी, सतत निरीक्षण, प्रशिक्षित भूलतज्ज्ञ आणि आपत्कालीन सुविधांमुळे हे धोके कमी करता येतात.
### शस्त्रक्रियेनंतर घ्यावयाची काळजी
शस्त्रक्रियेनंतर डॉक्टरांच्या परवानगीनेच पाणी व आहार सुरू करावा. चक्कर, उलटी, श्वास घेण्यास त्रास किंवा असह्य वेदना जाणवल्यास त्वरित वैद्यकीय कर्मचाऱ्यांना सांगावे. भूल किंवा गुंगी आणणाऱ्या औषधांचा परिणाम शिल्लक असल्यास वाहन चालवणे आणि महत्त्वाचे निर्णय घेणे टाळावे.
आज भूलतज्ज्ञ शस्त्रक्रियागृहाबरोबरच अतिदक्षता विभाग, आपत्कालीन उपचार, प्रसूती वेदनानिवारण आणि दीर्घकालीन वेदना व्यवस्थापनातही महत्त्वाची भूमिका बजावत आहेत.
**शस्त्रक्रियेचे यश केवळ शल्यचिकित्सकाच्या कौशल्यावर नाही, तर सुरक्षित भूल, योग्य पूर्वतयारी आणि रुग्णाच्या सहकार्यावरही अवलंबून असते.**
जागतिक भूल दिनानिमित्त नागरिकांनी भूलविषयीचे गैरसमज दूर करावेत, आपल्या भूलतज्ज्ञांशी मोकळेपणाने संवाद साधावा आणि त्यांच्या सूचनांचे काटेकोर पालन करावे. कारण **सुरक्षित भूल म्हणजे सुरक्षित शस्त्रक्रियेकडे टाकलेले महत्त्वाचे पाऊल!**
**लेखक : डॉ. सचिन चांडोळकर**
**मानद कोषाध्यक्ष (Hon. Treasurer)**
**सोसायटी ऑफ अ‍ॅनेस्थेसिओलॉजिस्ट्स महाराष्ट्र स्टेट (SAMS)**
**कार्यकाळ : २०२५–२०२७**
